Żydzi w przemyśle Królestwa Polskiego w latach 1879–1913
 |
AUTOR: Wiesław Puś LICZBA STRON: 166 ROK WYDANIA: 2026 ISBN: 978-83-975897-3-5 DOI: 10.26485/978-83-975897-3-5 |
SPIS TREŚCI
WSTĘP 7
ROZDZIAŁ I. Rozwój i rozmieszczenie żydowskich zakładów w przemyśle Królestwa Polskiego w latach 1879–1913 11
- Tempo rozwoju zakładów żydowskich 11
- Rozmieszczenie zakładów żydowskich w Królestwie Polskim 14
- Rozwój żydowskich zakładów przemysłowych w poszczególnych guberniach Królestwa Polskiego 19
ROZDZIAŁ II. Struktura gałęziowo-branżowa zakładów żydowskich 31
- Zmiany w strukturze gałęziowo-branżowej 31
- Struktura gałęziowa zakładów żydowskich w poszczególnych guberniach Królestwa Polskiego 54
ROZDZIAŁ III. Struktura wielkości żydowskich zakładów przemysłowych 91
- Zmiany w strukturze wielkości żydowskich zakładów 92
- Zmiany w strukturze własnościowej 122
ZAKOŃCZENIE 127
ANEKS. Wykaz żydowskich zakładów przemysłowych w Królestwie Polskim na początku XX wieku zatrudniających 200 i więcej robotników 135
BIBLIOGRAFIA 157
WYKAZ STOSOWANYCH SKRÓTÓW 161
SUMMARY 163
WSTĘP
Prezentowana praca stanowi próbę, w miarę dokładnego, przedstawienia udziału przedsiębiorców żydowskich w procesie industrializacji Królestwa Polskiego w okresie najbardziej dynamicznego rozwoju przemysłu na tym obszarze od końca lat siedemdziesiątych XIX w., do wybuchu I wojny światowej. W dotychczasowych badaniach nad uprzemysłowieniem ziem polskich w okresie do 1914 r., skupiano się głównie na kwestiach przewrotu przemysłowego, struktury przemysłu, koncentracji, tempa produkcji, rozwoju niektórych okręgów i ośrodków przemysłowych oraz roli kapitału zagranicznego¹. Na temat roli w życiu gospodarczym Królestwa Polskiego w XIX wieku przedsiębiorców pochodzenia żydowskiego wiele miejsca poświęcili badacze dziejów burżuazji, przede wszystkim Ryszard Kołodziejczyk, Ireneusz Ihnatowicz oraz Stefan Pytlas i Kazimierz Badziak² W pracach tych autorów, skupiano się jednak głównie na prezentowaniu roli żydowskiej elity burżuazyjnej w rozwoju przemysłu, handlu i finansów. Natomiast celem autora jest ukazanie roli nie tylko elity, ale także drobnych i średnich przedsiębiorców żydowskich w rozwoju poszczególnych gałęzi przemysłu Królestwa Polskiego.
Zagadnienie udziału Żydów w procesie industrializacji Królestwa Polskiego w dotychczasowej literaturze historycznej było przedmiotem badań w okresie międzywojennym. Należy wspomnieć zbiorowe opracowanie pt. Żydzi w Polsce odrodzonej, w którym Ignacy Schiper i Aleksander Hafftka przedstawili dość szczegółowe dane obejmujące informacje na temat wielu firm żydowskich. Jednak nie zdołali przedstawić danych odnośnie wielkości udziału zakładów żydowskich w globalnej wartości produkcji, czy ogólnym zatrudnieniu przemysłu Królestwa. Posługiwali się tylko danymi z powszechnego spisu ludności z 1897 r., które odnosiły się jedynie do ludności „czynnej zawodowo”, a dane te obejmowały nie tylko właścicieli firm, ale także ich pracowników³. Wiele cennego materiału na temat roli Żydów w rozwoju przemysłu łódzkiego wniosły prace Filipa Friedmana, jednak obejmowały one okres od lat dwudziestych do połowy lat sześćdziesiątych XIX wieku⁴. Pewne informacje na temat aktywności przedsiębiorców żydowskich w regionie łódzkim w okresie do początku lat siedemdziesiątych XIX w., zawiera także trzytomowa praca Gryzeldy Missalowej – Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego, opublikowana w latach 1964–1975. Warto jednak dodać, że autorce tej pracy mimo pewnych wysiłków, nie udało się opracować struktury narodowościowej przemysłowców Łodzi i regionu łódzkiego⁵. Ciekawą próbą opracowania struktury narodowościowej burżuazji łódzkiej w drugiej połowie XIX w., był artykuł Anny Słoniowej opublikowany w 1983 r.⁶. Na temat składu narodowościowego łódzkiej burżuazji w okresie do 1914 r., pisał także wspomniany już S. Pytlas⁷. Udział przedsiębiorców żydowskich w rozbudowie przemysłu Łodzi w latach 1869–1913 oraz przemysłu włókienniczego okręgu łódzkiego w latach 1879–1913, opracował autor prezentowanej monografii⁸. Z kolei na temat roli kapitału żydowskiego, szczególnie roli finansistów warszawskich w rozbudowie przemysłu cukrowniczego w Królestwie Polskim pisał Jan Godlewski, a Jarosław Dolat opisał fabryki Kalisza i okolic. Natomiast w pracy zbiorowej pod redakcją Janusza Skodlarskiego i Andrzeja Pieczewskiego, Rola Żydów w rozwoju gospodarczym ziem polskich, nie podjęto tematu udziału Żydów w przemyśle Królestwa Polskiego⁹.
W dotychczasowej literaturze historycznej brakuje jednak opracowania obejmującego udział Żydów, czy też kapitału żydowskiego w całym przemyśle oraz w poszczególnych gałęziach produkcji przemysłowej Królestwa Polskiego. Wymaga to oczywiście szczegółowych analiz statystycznych obejmujących dane w odniesieniu do poszczególnych przedsiębiorstw i zakładów przemysłowych. W okresie wieloletnich już badań autora nad dziejami przemysłu Królestwa Polskiego, a przede wszystkim ukazania struktury wielkościowej, własnościowej oraz przestrzennej, były wykorzystywane spisy i skorowidze zakładów przemysłowych. Dzięki tym materiałom powstały prace poświęcone rozwojowi przemysłu (wszystkich gałęzi) Królestwa Polskiego w latach 1870–1914, zakładom przemysłowym w majątkach ziemiańskich na tym obszarze, a ponadto opracowano szczegółową statystykę przemysłu Królestwa Polskiego w poszczególnych okręgach przemysłowych oraz we wszystkich 10 guberniach Królestwa Polskiego, która umożliwia badania porównawcze¹⁰.
Wspomniane spisy, skorowidze i księgi adresowe były publikowane na podstawie materiałów rosyjskiego Departamentu Przemysłu i Handlu w Ministerstwie Finansów przez P.A. Orłowa za lata 1879, 1884 i 1893, W.E. Warzara za 1900 r., oraz D.P. Kandaurowa za 1913 r. Na początku XX wieku niezależnie z inicjatywy Stowarzyszenia Techników w Warszawie publikowano za lata 1904–1914 księgi adresowe Przemysłu i Handlu pod redakcją Leona Jeziorańskiego, a następnie Antoniego Rościsława Sroki. Spisy zakładów P.A. Orłowa i W.E. Warzara nie obejmowały górnictwa i hutnictwa, w związku z czym wykorzystano za lata 1879 i 1900 wydawnictwa Departamentu Górnictwa w rosyjskim Ministerstwie Finansów. W pracy wykorzystano materiały wymienionych wyżej spisów i skorowidzów w odniesieniu do trzech przekrojów chronologicznych 1879, 1900 i 1913¹¹.
Materiałem uzupełniającym były archiwalia, które były szczególnie przydatne w Aneksie, gdzie zamieszczono Wykaz zakładów żydowskich w Królestwie Polskim na początku XX wieku zatrudniających 200 i więcej robotników. Korzystano z następujących materiałów archiwalnych: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie – akta Kancelaria Generalnego Gubernatora Warszawskiego; Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Warszawie – akta Starszego Fabrycznego Inspektora Guberni Warszawskiej, Warszawski Gubernialny Urząd Akcyzy; Archiwum Państwowe w Kielcach – akta Starszego Inspektora Fabrycznego Guberni Kieleckiej; Archiwum Państwowe w Łodzi – Piotrkowska Izba Skarbowa, Starszy Inspektor Fabryczny Guberni Piotrkowskiej, Rząd Gubernialny Piotrkowski; Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Radomiu – Kancelaria Gubernatora Radomskiego, Radomski Gubernialny Urząd Spraw Fabrycznych i Górniczych.
Prezentowana monografia składa się ze wstępu, trzech rozdziałów, zakończenia, aneksu i bibliografii. Rozdział pierwszy obejmuje zagadnienia rozwoju i rozmieszczenia przedsiębiorstw i zakładów żydowskich w Królestwie Polskim w porównaniu do całego przemysłu tego obszaru. Z kolei w drugim rozdziale znalazły się kwestie struktury gałęziowo-branżowej firm żydowskich, także w odniesieniu do całego przemysłu Królestwa. Natomiast w rozdziale trzecim przedstawiono strukturę wielkości zakładów i przedsiębiorstw żydowskich oraz proces koncentracji, także w porównaniu do tych procesów w całym przemyśle Królestwa Polskiego. W Aneksie, jak już wspomniano zamieszczono wykaz wielkich zakładów żydowskich zatrudniających 200 i więcej robotników, funkcjonujących na początku XX wieku z podaniem nazwiska właściciela, adresu, daty powstania, gałęzi i branży przemysłowej, liczby zatrudnionych, wartości lub wielkości produkcji.
Autora przy opracowywaniu tej monografii interesowała przynależność narodowa przemysłowców żydowskich, a nie wyznaniowa.
Wiesław Puś
¹ Uprzemysłowienie ziem polskich w XIX i XX wieku. Studia i materiały, red. I. Pietrzak-Pawłowska, Wrocław 1970; Gospodarka przemysłowa i początki cywilizacji technicznej. Studia i materiały, red. I. Pietrzak-Pawłowska, Wrocław 1977; G. Missalowa, Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego, t. 1 – Przemysł, Łódź 1964; t. 2 – Klasa robotnicza, Łódź 1967; t. 3 – Burżuazja, Łódź 1975; Z. Pustuła, Początki kapitału monopolistycznego w przemyśle hutniczo-metalowym Królestwa Polskiego (1882–1900), Warszawa 1968; W. Puś, Przemysł włókienniczy w Królestwie Polskim. Zagadnienia struktury i dynamiki rozwoju, Łódź 1976; K. Badziak, Przemysł włókienniczy Królestwa Polskiego w latach 1900–1918, Łódź 1979; W. Pruss, Rozwój przemysłu warszawskiego w latach 1864–1914, Warszawa 1977; W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim, Łódź 1997; J. Godlewski, Przemysł cukrowniczy w Królestwie Polskim 1870–1914, Białystok 2009.
² R. Kołodziejczyk, Kształtowanie się burżuazji w Królestwie Polskim 1815–1850, Warszawa 1957; tenże, Bohaterowie nieromantyczni. O pionierach kapitalizmu w Królestwie Polskim, Warszawa 1964; tenże, Portret warszawskiego milionera, Warszawa 1968; tenże, Burżuazja polska XIX i XX wieku, Warszawa 1979, tenże, Jan Bloch (1836–1902). Szkic do portretu „króla polskich kolei”, Warszawa 1983; tenże, Wybitni działacze gospodarczy Żydzi w procesie rozwoju Królestwa Polskiego w dobie niewoli (1815–1914), (w:) Image przedsiębiorcy gospodarczego w Polsce w XIX i XX wieku, red. R. Kołodziejczyk, Warszawa 1993; I. Ihnatowicz, Burżuazja warszawska, Warszawa 1972; S. Pytlas, Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864–1914, Łódź 1994; K. Badziak, Wielkość i upadek fortuny Poznańskch, (w:) Dzieje Żydów w Łodzi 1820–1944. Wybrane problemy, red. W. Puś, S. Liszewski, Łódź 1991, s. 79–113.
³ I. Schiper, A. Hafftka, Żydzi w przemyśle polskim, (w:) Żydzi w Polsce Odrodzonej, red. Hafftka, I. Schiper, A. Tartakower, t. II, Warszawa 1934, s. 491–492.
⁴ F. Friedman, Dzieje Żydów w Łodzi od początków osadnictwa do roku 1863, Łódź 1935; tegoż, Żydzi w łódzkim przemyśle włókienniczym w początkowych stadiach jego rozwoju, Łódź 1930.
⁵ G. Missalowa, Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego, t. 1 – Przemysł, Łódź 1964; t. 2 – Klasa robotnicza, Łódź 1967; t. 3 – Burżuazja, Łódź 1975.
⁶ A. Słoniowa, Problemy liczebności, narodowości i wewnętrznego zróżnicowania burżuazji łódzkiej w drugiej połowie XIX w., (w:) Dzieje burżuazji w Polsce, red. R. Kołodziejczyk, T. III, Warszawa 1983, s. 121–144.
⁷ S. Pytlas, Skład narodowościowy przemysłowców łódzkich do 1914 r., (w:) Dzieje Żydów w Łodzi 1820–1944, red. W. Puś, S. Liszewski, Łódź 1991, s. 55–78; tenże, Łódzka burżuazja przemysłowa..., s. 42–55.
⁸ W. Puś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793–1914, Łódź 2001, s. 76–104; tenże, Żydzi, (w:) Łódź. Historia miasta poprzez wieki, t. 2, red. J. Kita, Łódź 2023, s. 186–210; tenże, Kapitał żydowski w przemyśle włókienniczym okręgu łódzkiego w latach 1879–1913, (w:) Świat, Polska, Łódź. Studia z dziejów społecznych i narodowościowych, red. W. Jarno, K. Lesiakowski, Łódź 2020, s. 291–309.
⁹ J. Godlewski, op. cit., s. 125–138; J. Dolat, Fabryki Kalisza i okolic 1815–1989, Kalisz 2016; Rola Żydów w rozwoju gospodarczym ziem polskich, red. J. Skodlarski, A. Pieczewski, Łódź 2014.
¹⁰ W. Puś, Rozwój przemysłu w Królestwie Polskim 1870–1914, Łódź 1997; tenże, Statystyka przemysłu Królestwa Polskiego w latach 1879–1913. Materiały źródłowe, Łódź 2013; tenże, Przemysł w majątkach ziemiańskich Królestwa Polskiego w latach 1879–1913, Łódź 2018.
¹¹ Ukazatiel fabrik i zawodov Jewropejskoj Rossii s Carstwom Polskom i Wielikim Kniażestwom Finlandskim, opr. P.A. Orłow, S. Peterburg 1881; Spisok fabrik i zawodov Jewropejskoj Rossii, opr. W.E. Warzar, S. Peterburg 1903; Fabriczno-zawodskije predprijatia Rossijskoj Imperii, opr. D.P. Kandaurow, Piertograd 1914; Przemysł i handel Królestwa Polskiego, opr. A.R. Sroka, Warszawa 1914; Gornozawodskija proizwoditielnost Rossii, S. Peterburg 1881; Sbornik statisticzeskich swiedenij o gornozawodskoj promyszlennosti Rossii, S. Peterburg 1903.